Bert Jansma

Gekluisterd door cultuur

Cultuur ontstaat, tegen de draad, eigenwijs, oogopenend en ontroerend, rebels en onredelijk en nooit van stroop-om-de-mond. Een maatschappij dient z'n cultuur te koesteren. Zo, diepe zucht, dat staat er dan weer. Ik dacht het gisteren toen ik met actrice Sophie van Winden – te zien in het adembenemende 'Gekluisterd' bij Het Nationale Toneel – over haar werk zat te praten.

'Werken' vond ze eigenlijk maar een raar woord, omdat er iets negatiefs, van 'een zware last' rond dat woord hangt. En zij was alleen maar blij dat ze mócht acteren, zei ze. 's Middags repeteren, 's avonds spelen, tussendoor in de bus langs de schouwburgen van het land. Ze doet het met liefde omdat het voor haar het belangrijkste is. "Ik zou het zelfs doen als....", zei Sophie, hield in en corrigeerde: "Nee, dat zeg ik maar liever niet, levensgevaarlijk in deze tijd". Ze hield haar woord en haar mond en zei niets.

Ik wist wat ze er bijna uitflapte. Iets als: ik zou het zelfs doen als ik geld moest méébrengen. Ze wilde wél kwijt dat ze het maar vreemd vond hoe oppervlakkig en neerbuigend er tegenwoordig over theater en cultuur wordt gedaan. In politiek en maatschappij. Alsof het niet de meerwaarde van een samenleving is.

"Ik zag een reclamespot", zei ze, "en die ging van: Ben je actrice? Speel je 's avonds de sterren van de hemel? En heb je 's middags niets te doen? Wordt dan postbezorger'. Ik vraag me af uit welke koker zoiets stoms komt". Ze vond het haar eer te na om als blije hardwerkende actrice daarop verder in de verdediging te gaan. Tekenend voor iemand die gekozen heeft om op het toneel verhalen te vertellen die iets te vertellen hebben. Daar graag erkenning voor terugkrijgt. En als die uitblijft het tóch doet.

Vorige week had ik een interview met de jonge Haagse saxofonist Floriaan Wempe. Afgestudeerd aan het conservatorium voor z'n bachelordiploma, nu aan het 'masteren'. Of hij er rekening mee hield dat het niet zo'n vetpot is in die jazz, vroeg ik. Mijn vraag deed hem aan z'n ouders denken. Die hadden hem gesuggereerd er een studie bíj te doen. Om meer maatschappelijke zekerheid te hebben. Floriaan deed het, koos rechten: "Ik heb zes weken lang m'n uiterste best gedaan bij te blijven in die studie. Maar ik merkte gewoon dat ik ongelukkig werd. Omdat ik geen uren muziek meer kon maken. Nee, dacht ik, ik stop. Die jazzmuziek zit te diep".

Nog zo iemand die tegen de draad in aan cultuur doet. En ik dacht aan al die jazzmusici die – ik schreef het in 2000 in Arie van Breda's '100 jaar jazz in Den Haag' en het is nog steeds geldig – als de hageprekers van vandaag hun concerten spelen. Dan hier, tot er de deur dichtgaat, er geen geld meer is, boze buurmannen bellen over geluidsoverlast, en verder trekken naar een nieuwe stek. Ze spelen dagelijks. Van Regentenkamer (door musici ooit 'geen centenkamer' gedoopt) naar café De Kikker. Tegen de stroom in. Want cultuur: dat móet.

Bert Jansma is journalist, columnist, Hagenaar en jazzliefhebber pur sang